برنامه درسي كه محصول برنامه ريزي درسي است به مجموعه‌اي از تجربيات اطلاق مي شود كه در اختياريادگيرندگان قرار مي‌گيرد. براي طراحي برنامه درسي روشهاي متعددي وجود دارد كه روش موضوعي، روش موازي، روش ميان رشته‌اي ، روش چند رشته‌اي و روش فرا رشته اي از مهمترين آنها به شمار مي‌آيد. هر كدام از روشها اصول و مراحل خاص خود را داشته و محاسن و معايب ويژه‌اي دارند. مسئله اين است كه اهداف همه رويكردها و روشها، يادگيري و ايجاد تغييرات مطلوب در رفتار يادگيرنده است. تغييرات مطلوب شامل تغيير در دانش، نگرش و مهارت افراد مي‌باشد و اين امر يكي از اهداف عمده نظام تعليم و تربيت محسوب مي‌شوند و تمام تلاشها و منابع براي رسيدن به اين هدف مهم صرف مي‌گردد. 

1- رويكرد موضوعي         subject  orientation

- ديدگاه موضوعي بر موضوعهاي درسي ، شيوه تكوين و سازماندهي آنها تأكيد مي كند.
- از بسياري جهت ها در اغلب مدارس بويژه در مدارس متوسطه و دانشگاهها ، اولويت نخست با اين رويكرد است.

- در اين مدارس ، موضوعهاي درسي در شكل دادن به ساختار كل برنامه درسي نقش اساسي دارند.

- نهضت بازگشت به پايه ها  "Back to Basic " در قالب اين رويكرد قرار مي گيرد .

- در اين رويكرد هدف آموزش و پرورش ايجاد مهارت در دانش آموزان  در زمينه ساختار موضوع هاي گوناگون است .

- پرتاب سفينه اسپوتينگ به فضا جايگاه ويژه به رويكرد موضوعي در برهه زماني اواخر  1950 و اوايل 1960 بخشيد.

-  بروند يكي از نظريه پردازان معروفي است كه در كتاب مشهور خود " فرايند آموزش وپرورش " به تغيير و تشريح اين ديدگاه پرداخته است .

- توليد برنامه هاي متعدد در زمينه هاي رياضي ، فيزيك و زيست شناسي به اين رويكرد مربوط است.

 

محاسن اين رويكرد ( رويكرد موضوعي)

1-اين رويكرد شايع ترين رويكردهاست كه بيشتر استادان و معلمان و دانشجويان و دانش آموزان با آن آشنا هستند.

2-نظام ارزشيابي و نمره گذاري آن كاملاً روشن و ساده است چون اهداف هر درس و موضوع مشخص است.

3-چون معلمان در رشته خاص تخصص لازم را پيدا مي كنند لذا درآن رشته تسلط لازم را پيدا كرده و تدريس خود را كاملاً حرفه اي انجام  مي دهند.

محدوديتهاي رويكرد موضوعي:

- اين رويكرد بين موضوعات مرزبندي مي كند و نگرش مجزا به يادگيرندگان مي‌دهد.

- يادگيرندگان از يك موضوع به موضوع ديگر مي روند بدون اينكه ارتباط محتواها و ديسيپلين را درك كنند و ياد بگيرند.

- اين رويكرد افراد را براي چرخه زندگي منسجم آماده نمي كند در حاليكه زندگي بيرون و درون افراد در يك طرح در هم تنيده  قرار دارد.

2- رويكرد موازي parallel Discipline  

 _ موازي ساختن تلاشي است كه در آن دو رشته يا بيشتر به كمك همديگر تقويت مي شوند.

- محتواي يك درس در خدمت يادگيري بهتر و آسانتر درس قرار مي گيرد.
- در اين رويكرد ، برنامه درسي به گونه اي سازماندهي مي شود كه معلمان در تدريس محتواي مربوط به رشته خويش ، هماهنگي لازم را با معلمان و ساير درسها به عمل مي آورند تا درسها و مباحث داراي تناظر وتشابه ، براساس نظم و توالي تفاهم شده به دانش آموزان عرضه مي شود.

- مثل آموزش ادبيات ايران و تاريخ ايران كه هر دو رشته خاصي هستند اما با هم در ارتباط مي باشند و ادبيات به تاريخ و تاريخ به ادبيات كمك مي كند.
- ارتباط محتواي علوم طبيعي با رياضيات كه دانش آموزان براي حل مسائل علوم ، بطور همزمان رياضيات را هم مي خوانند.

- مثلاً تدريس جنگ جهاني با موقعيت جغرافيايي كشورها كه مي توان همزمان هر دو را براي كمك به فهم بيشتر يكديگر بكار برد.

محاسن روش موازي

1-اين نوع طراحي ساده است .

2-در اين نوع طراحي تغييراتي در برنامه درسي صورت نمي گيرد.

معايب روش موازي

1-اين روش در ايجاد ارتباط عميق بين ديسيپلين ها عاجز و ناتوان است.

2-از آنجا كه موضوعات بطور جداگانه تدريس مي شود، كلاسها از پويايي لازم برخوردار نيستند .

3- در عمل يادگيرندگان هردرس و موضوع را جداگانه مطالعه مي كنند لذا نمي توانند ارتباط بين آنها را درك كنند.

نحوه سازماندهي روش موازي

1- مفاهيم و مهارت هاي متوالي درس A   را انتخاب مي كنند.

2- مفاهيم و مهارت هاي متوالي درس B  را مشخص مي كنند.

3- مهارت هاي مربوط به درس A   را كه براي يادگيري درس B لازم و ضروري است مشخص مي كنند.

4- مهارت هاي مربوط به درسB  را كه براي يادگيري درس A لازم و ضروري است مشخص مي كنند.

5- بين مولفان محتوي A  و B هماهنگي لازم را بعمل مي آورند.


3 - روش ميان رشته اي         inter disciplinary method

- اين رويكرد مي گويد شما مي توانيد مفاهيم مشترك را از علوم مختلف بر داريد و بعنوان يك رشته مستقل يعني ميان رشته اي قرار دهيد.

در اين روش ابعاد مختلف يك پديده را مي توان از ديدگاههاي مختلف علوم ديگر بررسي و در يك مجموعه آورد.

-  به عنوان مثال مي توان پديده هوش را از نظر روان شناسي ، جامعه شناسي ، تاريخي ، رياضي و كاربردي در يك مجموعه معرفي كرد.

- روش ميان رشته اي ، خوراك تحليلي يك پديده از ابعاد مختلف مي باشد.

-  روش ميان رشته اي بعنوان نقطه مقابل رويكرد سنتي يا درون رشته اي بكار گرفته مي‌شود.

-  روش ميان رشته هاي شامل دو نوع فرعي درون كلاس درس و ميان كلاس هاي درس متعدد مي باشد. نوع فرعي درون كلاس درس زماني اتفاق مي افتد كه معلم يك ماده درسي خاص ، از مواد درسي ديگر براي كمك به فهم بهتر دانش آموزان بهره مي گيرد. در نوع فرعي دوم ، از رتم يا موضوعي وحدت بخش استفاده مي شود و بدين ترتيب از شدت مرزبندي ميان موضوهاي درسي مختلف ( دو يا چند موضوع درسي ) كاسته مي شود.

محاسن روش ميان رشته اي

1 – كمك به انتقال مفاهيم و تحليل مسايل جديد

2 – امكان وسعت نظر و كاهش جزم

3 – تحريك و برانگيختن فراگير

4 – انعطاف پذيري و توجه به شرايط

5 – هماهنگي با نظام منسجم جهاني و ارائه يك آموزش منسجم

6 – تناسب با ويژگي يكپارچه پسندي ذهن بشر

معايب روش ميان رشته اي

1 – سطحي نگري و ضعف طراحي

3 – ناديده گرفتن بيش از اندازه پيش نيازها

4 – امكان عدم توجه به ساختار خاص هر رشته

4 – زمان طولاني لازم و بودجه فراوان

مراحل طراحي برنامه درسي بر اساس روش ميان رشته اي

1 – انتخاب موضوع براي مطالعه ( انتخاب مسئله ) ، مسئله يا موضوع نه خيلي جزيي و نه خيلي  وسيع باشد و بايد به تناسب علاقه فراگيران باشد.

2 – بررسي و تعيين محورهاي قابل مطالعه در رابطه با موضوع .   ( مرتبط با علاقه فراگيران )

3 – تبديل محورهاي مطالعه به سوالات تحقيق سوالات بايد قابل پاسخ دهي بوده و فراگيران را به تلاش وادار كند.

 4 – تعيين وظايف و فعاليت هاي فراگيران .

5 – گزارش و دستيابي به شناخت واحد ( تنظيم و ارائه گزارش از نتايج مطالعات توسط هر يك از گروهها .

 4 – روش چند رشته اي   Multi disciplinary Method

- در اين روش براي بررسي يك ماده درسي يا يك موضوع يا يك مسئله از چند ديسيپلين استفاده مي شود.

- تمركز ديسيپلين هاي مختلف روي يك موضوع استوار است بدون اينكه تلاش مستقيمي براي ارتباط بين آنها صورت گيرد.

- يادگيرنده پس از آموختن يك موضوع كلي به موضوع ديگر مي رود.

محاسن روش چند رشته اي

1 – بررسي پديده و موضوع  بطور جامع و كلي

2 – آموزش پيرامون واقعيات زندگي

3 – وسعت ديد و كاهش جزم انديشي

4 – تسهيل ارتباط بين آموزش و رشته

5 – كم زحمت بوده و تلاش كمتر مي خواهد

6 – برقراري ارتباط راحت و مناسب

معايب روش چند رشته اي

1 – عدم توجه به پيش نيازها و ساختار درسي مواد درسي

2 – انجام تعميم هاي شتابزده در ذهن

3 – مشكلات ناشي از ايجاد وحدت رويه در بين اساتيد و معلمان

4 – سهل گيري و عدم تجزيه و تحليل دقيق مسايل توسط يادگيرنده

 

5 – روش فرا رشته اي Meta or supra dis ciplingary method

- اين رويكرد بر فعاليت جامع و فراگير تاكيد مي كند.

- در اين روش ماوراي قلمرو واقعيت ها و وسعت ديسيپلين ها ملحوظ مي گردد. يعني يادگيرنده به درك و دريافت معنايي ماوراي رشته يا موضوع هاي مجزا نيز نايل مي شود.
- در اين روش طراحي با يك مسئله شروع و يا عنايت به ديسيپلين هاي مختلف ، دانش جديدي خلق و ايجاد مي شود.

- اين روش به سه گروه افقي ، قائم و مورب قابل تقسيم است .

- در حالت افقي راه ورود به برنامه درسي بر گرفته از نظام هاي متعدد است ( شيوه ميان    رشته اي )

- در حالت قائم هر يك از نظام ها مستقلاً مورد توجه است و تلاش بر تشخيص موقعيت مناسب براي هر فعاليت است .

- در حالت مورب تدريس با يك چند رشته اي آغاز مي شود و يادگيرنده با انواع فعاليت‌هاي ذهني و عاطفي درگير است .

محاسن روش فرا رشته اي

نيازمند تلاش كمتر بوده و به راحتي براي افرادي كه تجربه نظري و عملي دارند قابل استفاده است .

معايب روش فرا رشته اي

مستلزم تسلط بر دانش سازمان يافته بيشتر از يك ديسيپلين است و مهارت آموزي ويژه طلب مي كند